13 Ιουλίου 1913 (Παλαιό Ημερολόγιο): Η πρώτη απελευθέρωση της Ξάνθης – Η απαρχή της εθνικής δικαίωσης στη Δυτική Θράκη
Η 13η Ιουλίου 1913, σύμφωνα με το Παλαιό Ημερολόγιο (26 Ιουλίου 1913 με το ισχύον Γρηγοριανό ημερολόγιο), αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες στην ιστορία της Ξάνθης. Την ημέρα εκείνη, κατά τη διάρκεια του Β΄ Βαλκανικού Πολέμου, τμήματα του Ελληνικού Στρατού εισήλθαν στην πόλη, απελευθερώνοντάς την από τη βουλγαρική κατοχή. Ήταν η πρώτη απελευθέρωση της Ξάνθης, ένα γεγονός που γέννησε μεγάλες προσδοκίες για τον ελληνισμό της περιοχής και επιβεβαίωσε τη νικηφόρα πορεία των ελληνικών όπλων.
Η επιτυχία αυτή υπήρξε αποτέλεσμα της αποφασιστικότητας, της άρτιας εκπαίδευσης και του υψηλού φρονήματος των αξιωματικών και των οπλιτών του Ελληνικού Στρατού. Μετά τις μεγάλες νίκες στη Μακεδονία, οι ελληνικές δυνάμεις συνέχισαν την προέλασή τους προς τη Δυτική Θράκη, αποδεικνύοντας την επιχειρησιακή τους ωριμότητα και την αποτελεσματικότητα της στρατιωτικής τους οργάνωσης. Η Ξάνθη κατείχε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, καθώς αποτελούσε σημαντικό διοικητικό και οικονομικό κέντρο της περιοχής και έλεγχε τον οδικό και σιδηροδρομικό άξονα της Δυτικής Θράκης.
Ωστόσο, οι εξελίξεις που ακολούθησαν υπενθύμισαν ότι η έκβαση των πολέμων δεν καθορίζεται αποκλειστικά στα πεδία των μαχών. Με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου, τον Αύγουστο του 1913, ο Ελληνικός Στρατός υποχρεώθηκε να αποχωρήσει από τη Δυτική Θράκη και η Ξάνθη παραχωρήθηκε στη Βουλγαρία, παρά τις προσδοκίες που είχε δημιουργήσει η πρώτη απελευθέρωσή της.
Η οριστική δικαίωση ήλθε λίγα χρόνια αργότερα. Μετά τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την ήττα της Βουλγαρίας, οι διεθνείς εξελίξεις δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για την απόδοση της Δυτικής Θράκης στην Ελλάδα. Στις 4 Οκτωβρίου 1919, ο Ελληνικός Στρατός εισήλθε εκ νέου στην Ξάνθη, εγκαθιστώντας οριστικά την ελληνική διοίκηση και σηματοδοτώντας την τελική απελευθέρωση της πόλης. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε την απαρχή της σύγχρονης ιστορίας της Ξάνθης ως αναπόσπαστου και αδιαίρετου τμήματος του ελληνικού κράτους.
Η διάκριση μεταξύ της πρώτης απελευθέρωσης του 1913 και της οριστικής απελευθέρωσης του 1919 δεν αποτελεί απλώς μία χρονολογική λεπτομέρεια. Αντιθέτως, αναδεικνύει τον μακρύ και δύσκολο δρόμο που ακολούθησε η Δυτική Θράκη έως την οριστική αποκατάσταση της ελληνικής κυριαρχίας. Η πρώτη απελευθέρωση υπήρξε ο προάγγελος της εθνικής δικαίωσης, ενώ η 4η Οκτωβρίου 1919 αποτέλεσε την ιστορική ολοκλήρωσή της.
Αξίζει επίσης να υπογραμμιστεί ότι η Ξάνθη υπήρξε διαχρονικά μία πόλη πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική. Η είσοδος του Ελληνικού Στρατού πραγματοποιήθηκε με τάξη και πειθαρχία, με κύριο μέλημα την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης και της ασφάλειας. Η ελληνική στρατιωτική διοίκηση μερίμνησε για την προστασία όλων των κατοίκων, ανεξαρτήτως θρησκεύματος ή εθνικής καταγωγής, διασφαλίζοντας την ομαλή λειτουργία της πόλης και τον σεβασμό των δικαιωμάτων όλων, σύμφωνα με τις αρχές του διεθνούς δικαίου και τις αξίες που όφειλε να υπηρετεί ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος.
Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, η μνήμη της 13ης Ιουλίου 1913 δεν πρέπει να επισκιάζεται από τις μεταγενέστερες ιστορικές εξελίξεις. Αντίθετα, αξίζει να τιμάται ως η ημέρα κατά την οποία η Ξάνθη περιήλθε για πρώτη φορά υπό ελληνική στρατιωτική διοίκηση κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Παράλληλα, η 4η Οκτωβρίου 1919 αποτελεί την ημέρα της οριστικής απελευθέρωσης και της μόνιμης ένταξης της πόλης στον εθνικό κορμό.
Οι δύο αυτές ημερομηνίες δεν ανταγωνίζονται μεταξύ τους· συμπληρώνουν η μία την άλλη. Η πρώτη συμβολίζει τον αγώνα, την ελπίδα και τη θυσία. Η δεύτερη εκφράζει τη δικαίωση, τη σταθερότητα και την εθνική ολοκλήρωση.
Η ιστορική μνήμη δεν υπηρετείται ούτε με την αποσιώπηση γεγονότων ούτε με την επιλεκτική ανάγνωσή τους. Υπηρετείται με ακρίβεια, τεκμηρίωση και σεβασμό στην ιστορική αλήθεια. Η Ξάνθη έχει κάθε λόγο να τιμά τόσο την πρώτη απελευθέρωση του 1913 όσο και την οριστική απελευθέρωση του 1919, αποδίδοντας τον οφειλόμενο φόρο τιμής σε όλους όσοι αγωνίστηκαν για την ελευθερία της και μεταφέροντας στις νεότερες γενιές το διαχρονικό μήνυμα ότι η ελευθερία, η ειρήνη και η αρμονική συνύπαρξη αποτελούν αξίες που κατακτώνται με αγώνες και διαφυλάσσονται με υπευθυνότητα.
Αντιστράτηγος ε.α.
Γεώργιος Κέλλης
Επίτιμος Υπαρχηγός Γενικού Επιτελείου Στρατού
