Η 25η Μαρτίου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημέρες για τον Ελληνισμό, καθώς συνδέεται άρρηκτα με την έναρξη της Επανάστασης του 1821 και τον αγώνα για ελευθερία και ανεξαρτησία. Ωστόσο, η καθιέρωσή της ως επίσημη εθνική εορτή δεν ήταν αυτονόητη, αλλά προέκυψε μέσα από ιστορικές εξελίξεις και πολιτικές αποφάσεις, που διαμόρφωσαν τη συλλογική μνήμη και ταυτότητα του ελληνικού έθνους.
του Ρωμανίδη Νεοφ. Θεόδωρου
25 η ΜΑΡΤΙΟΥ. Η ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΩΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΠΕΤΕΙΟΥ
Η επανάσταση του 1821 ήταν το κορυφαίο ιστορικό γεγονός του 19ου αιώνα τόσο
για την Πατρίδα μας όσο και για όλη την Ευρώπη. Παίρνοντας τη σκυτάλη από τα
εθνικά και συνταγματικά κινήματα, ο Αγώνας των Ελλήνων για «πολιτική ύπαρξη
και ανεξαρτησία» ήταν ένα μήνυμα ελευθερίας για την Ευρώπη.
Με την αίσια έκβαση της η Ελλάδα της εποχής απέκτησε πολίτευμα που ήταν
εφικτό με τα τότε δεδομένα. Όμως μερίδα του διοικητικού και κοινωνικού
καθεστώτος που επικρατούσε ακόμα και τα πρώτα χρόνια της ελευθερίας δεν
επέτρεψαν τον πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδος , τον Ιωάννη Καποδίστρια , να
ολοκληρώσει το έργο του. Στο μικρό διάστημα της διακυβέρνησής του
(δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο το 1831) έθεσε τις βάσεις της οικονομίας, της δημόσιας
διοίκησης και δικαιοσύνης, του στρατού και της εκπαίδευσης. Προϊόν των καιρών και
των πολιτικών συνθηκών που επικρατούσαν ήταν η προικοδότηση της Ελλάδας με
μοναρχικό πολίτευμα και με πρώτο ηγεμόνα τον Όθωνα.
Τα πρώτα χρόνια της Βασιλείας του Όθωνα, αποβιβάστηκε στην τότε πρωτεύου-
σα του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους το Ναύπλιο στις 6 Φεβρουαρίου 1833, οι
επίσημες εορτές, «δυναστικές» όπως τα «αποβατήρια» (άφιξη Όθωνα) και τα
γενέθλια, αφορούσαν τον ίδιο τον Βασιλιά και την Βασίλισσα.
Αργότερα καθιερώθηκαν ως «εθνικές εορτές» η 25 η Μαρτίου, από το 1838, και η 3η
Σεπτεμβρίου, από το 1844. Η 3 η Σεπτεμβρίου παρέπεμπε στο κίνημα που διεκδίκησε
την ψήφιση Συντάγματος.
Η καθιέρωση της Εθνικής επετείου της 25ης Μαρτίου 1821 (Εθνική Παλιγγενεσία)
έγινε με το Β.Δ. της 15/21 Μαρτίου 1838.
ΟΘΩΝ
Ελέω Θεού Βασιλεύς της Ελλάδος
Επί τη προτάσει της Ημετέρας επί των Εκκλησιαστικών κτλ. Γραμματείας,
θεωρήσαντες, ότι η ημέρα της 25ης Μαρτίου, λαμπρά καθ’ εαυτήν δια
την εν αυτή τελουμένην εορτήν του Ευαγγελισμού της Υπεραγίας
Θεοτόκου, είναι προσέτι λαμπρά δια την κατ’ αυτήν έναρξιν του περί
Ανεξαρτησίας Αγώνος του Ελληνικού Έθνους, καθιερούμεν την ημέραν
ταύτην εις το διηνεκές, ως ημέραν Εθνικής Εορτής.
Όθων
Εν Αθήναις τη 15 Μαρτίου 1838
Ο επί των Εκκλησιαστικών κ.τ.λ Γραμματεύς της Επικρατείας Γ. Γλαράκης
Κατά πόσο θα έπρεπε να καθιερωθεί η 25 η Μαρτίου ως Εθνική Επέτειος υπήρξαν
και τότε και αργότερα πολλές συζητήσεις γιατί ο εθνικός αγώνας άρχισε με τις
επιχειρήσεις στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας, στις 24 Φεβρουαρίου του 1821, τόπος
όπου ο Αλέξανδρος Υψηλάντης κήρυξε την Επανάσταση δημοσιεύοντας την
προκήρυξη «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδας». Ωστόσο τα γεγονότα εκείνα
χαρακτηρίστηκαν, στην συλλογική συνείδηση και την ιστορία, σαν κάτι
μεμονωμένο, κάτι σαν πρόλογος της Επανάστασης.
Στην Ελλάδα οι αψιμαχίες είχαν ξεκινήσει πριν από τις 25 Μαρτίου όπως
καταγράφεται σε αλληλογραφία της Ολλανδικής Πρεσβείας στην Πάτρα, στις 23
Μαρτίου: «από φέτος έχει ξεσπάσει μια λανθάνουσα επικίνδυνη κατάσταση», και ότι
«οι Έλληνες πήραν τα όπλα εναντίον του δυνάστη». ,Οι Μανιάτες κήρυξαν τον
πόλεμο στις 17 Μαρτίου 1821.
Η επίσημη ανακήρυξη των επαναστατών σε ξένες κυβερνήσεις έγινε με την
ανακήρυξη της «Μεσσηνιακής Γερουσίας» στις 25 Μαρτίου 1821.
Εκ μέρους του Αρχιστρατήγου των Σπαρτιατών στρατευμάτων Πέτρου
Μαυρομιχάλη και της Μεσσηνιακής Γερουσίας της εν Καλαμάτα.
«…. Εις τοιαύτην όντες αθλίαν κατάστασιν, στερημένοι από όλα τα
δίκαια μας, με μιαν γνώμην ομοφώνως απεφασίσαμεν να λάβωμεν τα
όπλα και να ορμήσωμεν κατά των τυράννων. …»
Εν τω Σπαρτιατικώ στρατοπέδω Καλαμάτας, τη 25 Μαρτίου 1821
ΠΕΤΡΟΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ Ηγεμών και Αρχιστράτηγος
Και η ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΗ ΓΕΡΟΥΣΙΑ εν Καλαμάτα.
Ωστόσο, η ιδέα να καθιερωθεί η 25η Μαρτίου ως εθνική εορτή είχε δια-
τυπωθεί ήδη από το 1834 σε υπόμνημα του Παναγιώτη Σούτσου και το οποίο είχε
καταθέσει ως πρόταση για σχέδιο νόμου στον Όθωνα ο Ι. Κωλέττης με τίτλο «περί
της καθιερώσεως εθνικών εορτών και δημόσιων αγώνων κατά το πρότυπο εκείνων
της αρχαιότητας». Ο συντάκτης του Παναγιώτης Σούτσος, συγγραφέας-ποιητής, δεν
αναφερόταν στη θρησκευτική εορτή του ευαγγελισμού. Αφού έκανε μια ιστορική
αναδρομή στο ξέσπασμα της επανάστασης στη Μολδοβλαχία και στη συνέχεια στην
Αχαΐα, κατέληγε:
«… Η φωτιά της επανάστασης που ξέσπασε έκαψε την Πάτρα στις 22 του
ίδιου μήνα [Μαρτίου] και στις 25 ολόκληρη την Πελοπόννησο. Η 25
Μαρτίου πρέπει λοιπόν να θεωρηθεί ως η μέρα της νέας εποχής, …»
Η σύνδεση με τον ευαγγελισμό της Θεοτόκου συντελέστηκε προφανώς κάποια
στιγμή στα χρόνια που ακολούθησαν, έτσι ώστε να ενσωματωθεί τελικά στο Β.Δ.
της καθιέρωσης της εθνικής επετείου. Ενδεχομένως, η θρησκευτική χροιά οφείλεται
πέραν των άλλων και στο γεγονός ότι το διάταγμα υπογράφεται από τον Γραμματέα
επί των εσωτερικών και επί των εκκλησιαστικών και της δημοσίου εκπαιδεύσεως
Γεώργιο Γλαράκη.
Η καθιέρωση της εθνικής εορτής αποτελούσε, χωρίς αμφιβολία, μία χειρονομία
προς τον θρησκευόμενο ελληνισμό και μία αναγνώριση των κοινών αγώνων της
Εκκλησίας και του Γένους ενάντια του κατακτητή. Ανάμεσα σε δύο βασιλικές
εορτές, τα αποβατήρια (3 Φεβρουαρίου) και τα γενέθλια (1 Ιουνίου), είναι ή μόνη
εορτή πού αναφέρεται άμεσα και ειδικά στην ελληνική εθνεγερσία: ή μόνη καθαρά
και αποκλειστικά εθνική εορτή, εορτή δηλαδή του έθνους, « Η μόνη ήτις ημπορεί να
συγκινήση παντός Έλληνος την καρδίαν…»
Στις 19 Μαρτίου 1838 η εφημερίδα Φήμη Αθηνών έγραφε «… Η 25 Μαρτίου εις
το διηνεκές καθιερώθη δια Β.Δ. ως εθνική τελετή, και ελπίζομεν , ότι οι Έλληνες
αναζωπυρόμενοι από το αίσθημα εκείνο του αδόλου πατριωτισμού, το οποίον τους
εμψύχωνε κατά την Αγίαν εκείνην ημέραν του 1821 θέλουσιν εορτάσει παντού την
εθνικήν τοιαύτην εορτήν με κομψότητα και φιλοκαλίαν…»
Έτσι στις 25 Μαρτίου 1838, εικοσιένα κανονιοβολισμοί ανήγγειλαν στους
κατοίκους της Αθήνας ότι γιόρταζαν την πρώτη τους εθνική γιορτή, βάσει του Β.Δ.
που είχε εκδοθεί λίγες μέρες πριν. Ο βασιλιάς Όθων και η Βασίλισσα Αμαλία
έφθασαν με άμαξα από το παλάτι στην εκκλησία της Αγίας Ειρήνης, όπου
παρακολούθησαν τη δοξολογία μαζί με τις πολιτικές και στρατιωτικές αρχές της
χώρας, τους ξένους διπλωμάτες, όλες τις συντεχνίες και πλήθος λαού. Στους
δρόμους από όπου πέρασε η βασιλική πομπή είχε παραταχθεί η ένοπλη φρουρά της
πόλης ενώ πλήθος κόσμου ζητωκραύγαζε.
Παρ’ όλο που η εθνική επέτειος είχε καθιερωθεί «κατά κοινήν του έθνους ευχήν»,
η εορταστική διάθεση σκιαζόταν από τον πολιτικό αναβρασμό. Γράφει η εφημερίδα
Αθηνά, στις 26 Μαρτίου 1938:
«…Είναι τω όντι περίεργον να παρατηρήση τις, αφ’ ενός μέρους, πόση
χαρά διεχύθη έξαφνα σήμερον εις τας καρδίας και τα πρόσωπα όλων των
Ελλήνων, πόσον συναισθάνονται το σοβαρόν και μεγαλεπήβολον του
επιχειρήματος των και πάλιν αφ’ ετέρου , πόσον έξαφνα τους βλέπει τις
από της ευθυμίας να μεταβαίνουν εις την σύννοιαν, ενθυμούμενοι τους
κινδύνους τους οποίους υπέφεραν υπέρ της αγίας ελευθερίας μας και τα
σφάγια τα οποία επρόσφεραν εις τον ιερόν αυτής βωμόν. …
Και πόσην επισημότητα ήθελε δώσει η εορτή αύτη εις την Ελλάδα και
εις όλον τον φωτισμένον κόσμον, εάν, μαζί με τον Ευαγγελισμόν της
Θεοτόκου, της φανερώσεως του απ’ αιώνος μυστηρίου, της εθνεγέρσεως
μας και τα λοιπά, επανηγυρίζετο και η καθίδρυσις του συντάγματός μας,
η στερέωσις της ελευθερίας μας αυτής εις την κοινωνίαν μας. …»
Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν μέχρι το 1843, ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου
δεν θα είναι ομόψυχος αλλά, αντίθετα, θα αποτελέσει αντικείμενο αντίπαλων
εορτασμών και αντιπολιτευτικών εκδηλώσεων.
Το 1875 ο εορτασμός περιείχε μια καινοτομία, την στρατιωτική παρέλαση. Μέχρι
τότε ο στρατός ήταν «παρών» παρατεταγμένος στους δρόμους απ’ όπου θα
περνούσε η βασιλική πομπή. Το 1875 , για πρώτη φορά, με την στρατιωτική
μπάντα να προηγείται, παρέλασε μπροστά στα ανάκτορα όπου στέκονταν ο
Βασιλιάς και η βασιλική οικογένεια, ο Πρωθυπουργός και το Υπουργικό
Συμβούλιο. Η πρώτη αναφορά για μαθητική παρέλαση σε εορτασμό εθνικής
επετείου τοποθετείται μόλις το 1899.
Με δεδομένο ότι η αστρονομική άνοιξη αρχίζει με την εαρινή ισημερία, συνήθως
στις 20 Μαρτίου η κοντά σε αυτήν, η εφημερίδα ΦΩΣ Θεσσαλονίκης, γράφει στις 25
Μαρτίου 1950, σε κείμενο με τίτλο «ΠΩΣ ΚΑΘΙΕΡΩΘΗ Η ΤΡΙΠΛΗ ΓΙΟΡΤΗ ΤΗΣ
25ης ΜΑΡΤΙΟΥ, ΤΟ ΕΤΟΣ 1838.»
«… Την ψυχήν όλων εγέμιζεν αισιοδοξίαν και πίστιν ο τριπλούς συνδυασμός: της
αναπλάσεως της ανθρωπότητος δια του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, της ανα-
νέωσης της φύσεως που έρχεται με την άνοιξιν και της αναστάσεως του Γένους. …»
Αναφερόμενη δε στον πρώτο πανηγυρισμό, σημειώνει: «… Οι ταπεινοί άνθρωποι
που έγραψαν την λαμπροτέραν σελίδα της νεωτέρας Ελλάδος, οι νικηταί του
Βαλτετσίου, της Τριπολιτσάς, των Βασιλικών, οι πρόμαχοι του Μεσολογγίου, οι
ναυμάχοι του Γέροντα, οι μπουρλιοτέρηδες, οι διδάσκαλοι του Γένους, ο κλήρος, οι
σκαπανείς και θεμελιωταί της Ελλάδος… ήσαν εκεί για να πανηγυρίσουν, …»
Αιώνια ευγνωμοσύνη σε όλους.
ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΕΛΛΑΔΑ, ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΠΑΤΡΙΔΑ
Ρωμανίδης Νεοφ. Θεόδωρος
Πηγές
- Γιορτάζοντας το Έθνος: εθνικές επέτειοι στην Ελλάδα τον 19 ο αιώνα, Χριστίνα Κουλούρη
-«Ρήγας Θεσσαλός». Αθησαύριστη έκδοση της τραγωδίας του Ιωάννη Ζαμπελίου
Κ. Θ. Δημαράς
-Διαδίκτυο
-Εφημερίδες εποχής
