fbpx
slider Πολιτισμός Τελευταία Νέα

Χριστούγεννα παρέα με τον Κωστή Παλαμά: του Θανάση Μουσόπουλου

Καλό είναι στις μεγάλες μέρες, όπως λέμε, να ’χουμε στην παρέα μεγάλους ανθρώπους. Σήμερα, Χριστούγεννα 2018, είπα να ξεφυλλίσω έναν ποιητή μας, έναν πνευματικό άνθρωπο που πριν από ένα αιώνα σε δύσκολες για την Ελλάδα και την Ανθρωπότητα μέρες (πόλεμοι τοπικοί αλλά και ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος) η γέννηση του Χριστού είχε μια διαφορετική όπως είναι φυσικό σημασία.

Ο Κωστής Παλαμάς (Πάτρα13 Ιανουαρίου 1859 – Αθήνα27 Φεβρουαρίου 1943) ήταν Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, ιστορικός και κριτικός της λογοτεχνίας. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, με σημαντική συνεισφορά στην εξέλιξη και ανανέωση της νεοελληνικής ποίησης. Αποτέλεσε κεντρική μορφή της λογοτεχνικής γενιάς του 1880, πρωτοπόρος, μαζί με τον Νίκο Καμπά και τον Γεώργιο Δροσίνη, της αποκαλούμενης Νέας Αθηναϊκής (ή Παλαμικής) σχολής.  Το 1898, μετά το θάνατο του γιου του Άλκη σε ηλικία τεσσάρων ετών, δημοσίευσε την ποιητική σύνθεση «Ο Τάφος». Το 1897 διορίστηκε γραμματέας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, απ’ όπου αποχώρησε το 1928. Από το 1897 άρχισε να δημοσιεύει τις σημαντικότερες ποιητικές του συλλογές και συνθέσεις, όπως οι Ίαμβοι και Ανάπαιστοι (1897), Ασάλευτη Ζωή (1904), Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου(1907), Η Φλογέρα του Βασιλιά (1910). Η κορυφαία έκφραση της «λυρικής σκέψης» του Παλαμά είναι Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου (1907). Στο πνευματικό του ταξίδι ο Γύφτος θα γκρεμίσει και θα ξαναχτίσει τον κόσμο όλο. Θα απαρνηθεί τη δουλειά, την αγάπη, τη θρησκεία, την αρχαιότητα, το Βυζάντιο και όλες τις πατρίδες, αλλά και θα τα αναστήσει όλα μέσα από την Τέχνη, μαζί και τη μεγάλη χίμαιρα της εποχής, τη Μεγάλη Ιδέα. Θα υμνήσει τον ελεύθερο λαό του, αλλά θα τραγουδήσει και έναν νιτσεϊκό αδάκρυτο ήρωα. Θα καταλήξει προσκυνώντας τη Φύση και την Επιστήμη.

‘Η Φλογέρα του βασιλιά (1910) διαδραματίζεται στο Βυζάντιο και αφηγείται το ταξίδι του Βασίλειου Β’ («Βουλγαροκτόνου») στην Αθήνα. Κεντρικό σημείο του έργου είναι το προσκύνημα του αυτοκράτορα στον Παρθενώνα, που έχει γίνει ναός της Παναγίας. Αυτό συμβολίζει για τον ποιητή τη σύνθεση και την ενότητα όλης της ιστορίας του Ελληνισμού, αρχαίας, βυζαντινής και σύγχρονης. Η έμπνευση της Φλογέρας του Βασιλιά είναι αποτέλεσμα και του ανανεωμένου τότε ενδιαφέροντος για το Βυζαντινή Αυτοκρατορία, αλλά κυρίως του Μακεδονικού Αγώνα.

Ο Παλαμάς ήταν ένας από τους πολυγραφότερους Έλληνες λογοτέχνες και πνευματικούς ανθρώπους. Δημοσίευσε συνολικά σαράντα ποιητικές συλλογές, καθώς και θεατρικά έργα, κριτικά και ιστορικά δοκίμια, συγκριτικές μελέτες και βιβλιοκριτικές.

  Πριν παραθέσουμε ποιήματα του Κωστή Παλαμά που αναφέρονται στα Χριστούγεννα, ένα απόσπασμα του Κώστα Ανδρουλιδάκη από το άρθρο του «Ο στοχαστής Παλαμάς» σχετικό:

«Ως προς τις θρησκευτικές αντιλήψεις του Παλαμά, παρατηρούμε πρώτα πως δεν στηρίζονται ούτε περιορίζονται στην παραδοσιακή πίστη. Και για τον Παλαμά ισχύει η διάκριση μεταξύ των ιστορικών ή παραδοσιακών θρησκειών, και της αναζήτησης της αλήθειας για τα σχετικά ζητήματα πέραν των ορίων των ιστορικών θρησκειών ή ανεξάρτητα από αυτές. Ο ποιητής μας κινείται φανερά στο πλαίσιο μιας τέτοιας –εντέλει φιλοσοφικής- αναζήτησης της αλήθειας, η οποία είναι ανοιχτή για την κριτική, τον θρησκευτικό συγκρητισμό, την οιονεί θρησκευτική ή μεταφυσική πνευματικότητα. Ήδη στο ποίημα «Οι Θεοί» (στα Μάτια της ψυχής μου) εκφράζεται ένας τολμηρός συγκρητισμός, μια συναίρεση της Κύπριδας και του Ναζωραίου, σύμβολα των δυο μεγάλων ιδεωδών: της αρχαιότητας (του κάλλους) και του Χριστιανισμού (της αγάπης): «πάντα θεοί θα είναι της γης η Ομορφιά η αιώνια/κ΄ η αιώνια Καλωσύνη!». Ακόμα καθαρότερα στους Ίαμβους και Ανάπαιστους: «Στα εντάφια λευκά σάβανα/γυρτός ο Εσταυρωμένος/είν’ ολόμορφος Άδωνις/ροδοπεριχυμένος./Η αρχαία ψυχή ζη μέσα μας/αθέλητα κρυμμένη∙/ο Μέγας Παν δεν πέθανεν/ όχι∙ ο Παν δεν πεθαίνει». […] Στον Δωδεκάλογο του Γύφτου (στον Δ΄ Λόγο), η σκληρή και κατεδαφιστική επίθεση και κριτική κατά των φθαρμένων παραδόσεων συμπαρασύρει την πατροπαράδοτη θρησκεία: «Φωτιά! να κάψω την Παράδεισο! Νερό! την Κόλαση να σβήσω!». Φτάνει στο σημείο –«πανελεύτερος κράχτης του Τίποτε»- να κηρύξει τον μηδενισμό: «είμ’ εγώ ο προφήτης, είμ’ εγώ/κ’ ήρθα εδώ να διαλαλήσω/βασιλιά θεό το Τίποτε/στον αιώνα μπρος και πίσω». Αλλά στον Ι΄ Λόγο (τον «Αναστάσιμο») θα έρθει και πάλι, με τη δύναμη της «κοσμοπλάστρας μουσικής», η ώρα της ανάστασης για τους «Θεούς». Όμως, για ποιους «Θεούς»; Όχι τους παραδοσιακούς, αλλά «όλα τ’ αγαθά, τ’ αληθινά,/ και τα ωραία,/ θρονιασμένα στην υπέρτατη κορφή,/ στην Ιδέα».

Ας ακούσουμε με τη νοσταλγία των παιδικών μας χρόνων στίχους, αποσπάσματα και ποιήματα του Κωστή Παλαμά.

Τι φως και χρώμα κι ομορφιά να / σκόρπιζε το αστέρι / όπου στην κούνια του Χριστού
τους Μάγους έχει φέρει; […] Τι φως και χρώμα κι ομορφιά να / σκορπίζει το αστέρι,/
όπου την κούνια του Θεού τους / Μάγους έχει φέρει;

Στο δεύτερο μέρος του ιδίου ποιήματος με τίτλο «Χριστούγεννα» καταφέρνει ο ποιητής και συνδυάζει τη μεγάλη αυτή γιορτή με τις παραδόσεις του λαού μας και τα έθιμα της χριστιανικής οικογένειας. «Αχ! αχ!, Χριστουγεννιάτικο της φαμελιάς τραπέζι / που ταίρι ταίρ’ η όρεξη με την αγάπη παίζει!/ Τα ποτηράκια ηχούν γλυκά, / λαμποκοπούν τα πιάτα,/ Γύρω φαιδρά γεράματα και προκομμένα νιάτα!»

Πλησιάζει νοερά και αντικρίζει τον νεογέννητο Χριστό και με ταπείνωση και συντριβή δέεται με την αγνότητα μικρού παιδιού:

«Νάμουν του στάβλου έν’ άχυρο, ένα φτωχό κομμάτι,
την ώρα π’ άνοιξ’ ο Χριστός στον ήλιο του το μάτι! 
Να δω την πρώτη του ματιά και το χαμόγελό του, 
το στέμμα των ακτίνων του γύρω στο μέτωπό του 
να λάμψω από τη λάμψη του κι εγώ σα διαμαντάκι, 
κι από τη θεία του πνοή να γίνω λουλουδάκι, 
να μοσχοβοληθώ κι εγώ από την ευωδία 
που άναψε στα πόδια του των Μάγων η λατρεία. 
Να ιδώ την Αειπάρθενο, να ιδώ το πρόσωπό της, 
πως εκοκκίνισε, καθώς πρωτόειδε το μικρό της, 
όταν λευκό, πανεύοσμο το προσωπάκι εκείνο
της θύμισ’ έτσι άθελα του Γαβριήλ τον κρίνο…».

«΄Ενας Θεός»

Ω, μέσα μου γεννιέται ένας Θεός 
και το κορμί μου γίνεται ναός, 
δεν είναι ως πρώτα φάτνη ταπεινή 
μέσα μου λάμπουν ξάστεροι ουρανοί,
το μέτωπό μου λάμπει σαν αστέρι…

Στο Θεό φανήτε τώρα, ήρθεν η ώρα, 
από τάγνωστα μυστικά σας μέρη, 
Μάγοι, φέρτε στο Θεό τα πλούσια δώρα.
Φέρτε μου, Μάγοι -θεία βουλή το γράφει- 
τα σμύρνα της ελπίδας, το λιβάνι 
της πίστης, της αγάπης το χρυσάφι!

Μυστήρια τέτοια ανθρώπου νους δε βάνει!
Και σεις θρόνοι πανάχραντοι, αγγελούδια 
στην καρδιά στην κούνια του σκυμμένα 
με της αθανασίας τα τραγούδια, 
υμνολογείτε σεις τη θεία τη γέννα.
Μέσα μου λάμπουν ξάστεροι ουρανοί 
και το κορμί μου φάτνη ταπεινή, 
βλέπω κι αλλάζει, γίνεται ναός 
ω, μέσα μου γεννιέται ένας Θεός!

Αποχαιρετούμε τον Κωστή Παλαμά, τον ευχαριστούμε για ό,τι μας πρόσφερε.

Ας επαναλάβουμε τους στίχους του: «Φέρτε μου, Μάγοι τα σμύρνα της ελπίδας, το λιβάνι της πίστης, της αγάπης το χρυσάφι!»

ΘΑΝΑΣΗΣ ΜΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ

ΚΑΛΑ  ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ – ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΝΕΟ ΕΤΟΣ!

 

Σχετικά Άρθρα